Słownik terminów literackich

[Powrót do spisu treści]


Epitafium - w znaczeniu pierwotnym napis na kamieniu nagrobnym. Jako utwór literacki - krótki, często wierszowany tekst, upamiętniający zmarłą osobę, bądź (rzadziej) grupę osób, na przykład żołnierzy poległych w jednej bitwie.

Zasadniczo istnieją dwa rodzaje epitafiów - teksty wyrażające jakąś ogólną prawdę na temat kondycji ludzkiej, śmierci czy przemijania bądź też chwalące zmarłego. Od czasu do czasu pojawiają się jednak teksty wychodzące poza ten schemat, jak choćby epitafium Maksymiliana Roberspierre'a: Przechodniu! Nie płacz i nie żałuj tego człowieka, bo gdyby żył, Ty musiałbyś umrzeć... .


Inwersja - zmiana szyku wyrazów w zdaniu, odchodząca od ich naturalnej kolejności. Stosowana w języku mówionym jako środek czyniący wypowiedź bardziej ekspresyjną, w wierszu z uwagi na konieczność zachowania rytmu, w dowolnym utworze literackim - w celu podkreślenia znaczenia słowa, które występuje "poza kolejnością" (Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu - Adam Mickiewicz, Stepy Akermańskie), ewentualnie po to, by uczynić wypowiedź bardziej dekoracyjną (Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie, / Lekko z wiatrem pląsajmy po przestworów głębinie - Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Melodia mgieł nocnych). Inwersję szczególnie chętnie stosowali poeci barokowi. Szczególnie wyrazisty przykład występuje w Pieśni o Fridruszu... autorstwa Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego: Farbę Bugowej, widziałem, krew wody / nasza zmieniła - co należy rozumieć jako: widziałem, jak nasza krew zmieniła kolor wody Bugu.


Koncept to kluczowe pojęcie XVII-wiecznej teorii literatury, szeroko opisywane przez ówczesne podręczniki. Najkrócej rzecz ujmując, koncept jest efektowną metaforą, która zaskakuje czytelnika, wykorzystując przy tym motyw niezwiązany z tematem wiersza. Barokowy poeta i teoretyk, Maciej Kazimierz Sarbiewski mówił tu o "niezgodności" z tematem utworu.

Przykład konceptu może stanowić fragment Sonetu III (Do Naświętszej Panny), Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego, gdzie świętość Maryi zostaje porównana do światła słonecznego odbitego przez księżyc:

Tyś jest dusz naszych jak księżyc prawdziwy,
W którym wiecznego baczymy promienie
Miłosierdzia, gdy na nas grzech straszliwy

Przywodzi smutnej nocy ciężkie cienie.

Z religijnym, maryjnym tematem wiersza "nie zgadza się" (mówiąc słowami Sarbiewskiego) metafora astronomiczna.


Personifikacja (inaczej: uosobienie) - figura stylistyczna polegająca na opisywaniu jakiegoś obiektu bądź pojęcia tak, jakby były one ludźmi. Zdarzają się personifikacje przedmiotów, zwierząt czy roślin (co widać choćby w następującym fragmencie Pana Tadeusza), najczęściej jednak uosobieniu podlegają pojęcia abstrakcyjne. Mogą one wtedy wygłaszać przemowy, wchodzić ze sobą w spory czy kontaktować się z ludźmi. Personifikacje łatwo stają się konwencjonalnymi obrazami (kobieta w kajdanach = ojczyzna w niewoli; kobieta z mieczem i z opaską na oczach = sprawiedliwość).

Nieostra jest niekiedy granica między personifikacją a postacią literacką stanowiącą reprezentanta określonego sposobu myślenia czy działania. Przykładowo "osoby dramatu" z Wesela Stanisława Wyspiańskiego są zarazem konkretnymi postaciami (Jakub Szela jako przywódca krwawego chłopskiego buntu z 1846 roku) i personifikacjami (ten sam Jakub Szela jako symbol chłopskiego gniewu, konfliktu klasowego, groźnej historii itp.)


Przerzutnia - o przerzutni mówimy, gdy w wierszu koniec linijki nie pokrywa się z zakończeniem członu składniowego (np. zdania albo grupy podmiotu), lecz rozdziela wyrazy powiązane ze sobą składniowo (np. podmiot i orzeczenie, rzeczownik i określający go przymiotnik). Przerzutnia czyni tok wiersza bardziej dynamicznym oraz podkreśla znaczenie wyrazów, ktore za jej sprawą znajdą się na początku i na końcu wersu. Szczególnie cenili ten środek stylistyczny poeci baroku oraz romantyzmu. Przykład z twórczości Juliusza Słowackiego (Beniowski, Pieśń I):

Maurycy Kaźmierz Zbigniew miał z ochrzczenia
Imiona;
rodne nazwisko Beniowski.
Tajemniczą miał gwiazdę przeznaczenia,
Co go broniła jako Częstochowski
Szkaplerz


Rym gramatyczny - rym łączący wyrazy w tej samej formie gramatycznej, np. rzeczowniki o identycznej liczbie, rodzaju i przypadku, czasowniki w tej samej liczbie lub osobie, tak samo odmieniane przymiotniki czy imiesłowy itp. Uważany za banalny i niezbyt wyrafinowany, często jednak pojawia się w dłuższych (epickich) utworach poetyckich.


Sonet - wiersz składający się z czternastu wersów, podzielonych na strofy 4-4-3-3 (sonet włoski) lub rzadziej 4-4-4-2 (sonet francuski bądź angielski). Zazwyczaj charakteryzuje się wyrafinowanym układem rymów, najczęściej według schematu abba abba cdc dee, choć popularne są również inne rozwiązania. Szczególnie często modyfikacje dotyczyły układu rymów w strofach trójwersowych.

Równie ważny co struktura wersyfikacyjna jest wewnętrzny podział kompozycyjny. W sonecie włoskim zazwyczaj pierwsze osiem wersów było przeznaczone na opis, a dalsze sześć - na refleksję, w sonecie angielskim dwie ostatnie linijki miały zawierać efektowną puentę.

Nazwa "sonet" pochodzi od włoskiego il sogno, czyli piosenka, a to z kolei od łacińskiego słowa sonus, to jest dźwięk. Informacja ta nie stanowi wyłącznie ciekawostki - pokazuje ona również, że sonet ceniony był przede wszystkim za walory brzmieniowe.

W literaturze światowej najbardziej znane są sonety miłosne Francesco Petrarki oraz Williama Szekspira. W polskiej - religijne sonety Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego oraz cykl Sonetów krymskich Adama Mickiewicza.